Hygiëne bij het brouwen van bier: schoonmaken en ontsmetten

Bij het brouwen van bier zijn twee dingen belangrijk: schoonmaken en ontsmetten. Op deze manier voorkom je namelijk infecties in het bier.

Ik hoorde ooit eens iemand zeggen: brouwen is poetsen. Aanvankelijk dacht ik dat het wel zou meevallen, maar niets is minder waar. Het grootste deel van het brouwproces bestaat gewoon uit schoonmaken en ontsmetten.

Mijn persoonlijke richtlijn is altijd: na het gebruik altijd schoonmaken en voor het gebruik altijd ontsmetten. Ook als het al ontsmet is voordat ik het heb weggezet. Voorkomen is namelijk beter dan genezen.

Schoonmaken en ontsmetten

Is schoonmaken en ontsmetten hetzelfde? Het antwoord daarop is nee. Bij het schoonmaken van het brouwmateriaal gaat het vooral om het verwijderen van het vuil. Dus de resten van mout en hop en natuurlijk de wort na het koken.

Het ontsmetten daarentegen is bedoeld om het aantal ongewenste micro-organismen sterk te verminderen. Hierdoor verklein je de kans op een infectie.

In principe moeten we alles wat in contact komt, of kan komen, met het uiteindelijke bier behandelen met ontsmettingsmiddel. Ik gebruik een plantenspuit met ontsmettingsmiddel om bijvoorbeeld het kraantje in te spuiten voordat ik het bier ga overhevelen om te bottelen.

Warme en koude kant

Tijdens het brouwproces is er sprake van een warme en een koude kant. De warme kant van het proces bestaat uit het maischen, filteren en koken. Hierbij is de kans op infectie het laagst. De bacteriën zullen namelijk tijdens het koken doodgaan.

Daarnaast heb je de koude kant en dit is alles wat gebeurt na het koken: afkoelen van het wort, de vergisting en eventuele lagering, maar ook het bottelen. Dit zijn allemaal momenten waarop het gevaar van een infectie op de loer zal liggen.

Geef gist de voorsprong

Gist is een levend organisme dat zich zal vermenigvuldigen tijdens de fermentatie van het bier. Door het goed schoonmaken en ontsmetten, voorkom je mogelijke infecties. Je geeft als het ware de gist een voorsprong.

Bij het schoonmaken van de gistemmer is het belangrijk om geen harde voorwerpen te gebruiken die krassen kunnen veroorzaken. Deze krassen kunnen namelijk een plek zijn waar bacteriën zich goed kunnen nestelen.

Neem schoonmaken en ontsmetten serieus

Het vergt wat van de tijd, maar het schoonmaken en ontsmetten vermindert wel de kans dat een brouwsessie niet voor niets is geweest. Er zijn tijdens het maischen en koken altijd een aantal vrije momenten om de gebruikte materialen schoon te maken.

Tijdens het koken gebruik ik de tijd om de filterkuip schoon te maken en om de gistemmer alvast te ontsmetten.

Een andere manier om efficiënt te ontsmetten is de vergistingsemmer te vullen met het ontsmettingsmiddel en daar al het benodigde brouwgerei in te doen. Als je iets tussendoor gebruikt, dan kun je het afspoelen en weer in de emmer doen. Op deze manier ontsmet je zowel je emmer als het brouwgerei.

Welke middelen kun je gebruiken voor schoonmaken en ontsmetten?

Er zijn verschillende middelen die je kunt gebruiken voor het schoonmaken en ontsmetten van je brouwspullen. Het is daarbij belangrijk om onderscheid te maken tussen reinigen en ontsmetten. Met een reinigingsmiddel verwijder je vuil en aanslag, terwijl een ontsmettingsmiddel vooral bedoeld is om het aantal ongewenste micro-organismen te verminderen.

Niet elk middel is geschikt voor alle materialen. Lees daarom altijd de gebruiksaanwijzing voordat je een middel gebruikt.

Middel	Doel	Geschikt voor
Five Star PBW	Multifunctioneel reinigingsmiddel	Vrijwel alle materialen.
Five Star StarSan	Ontsmettingsmiddel	Tanks en apparatuur, maar niet geschikt voor zachte metalen.
Chemipro Acid	Reinigen van licht vervuilde materialen.	Alle materialen, behalve koper en ijzer.
Chemipro OXI	Reinigen van licht vervuilde materialen
Chemipro Caustic	Reinigen van zware vervuiling.	Glas, plastic en roestvrijstaal, maar NIET voor op koper en ijzer.
Enzybrew 10	Grondig reinigen van alle materialen

Star San

Star San is een populair ontsmettingsmiddel dat veel door hobbybrouwers wordt gebruikt. Het is vooral geschikt voor materialen die na het koken in contact komen met het wort of bier, zoals een vergistingsemmer, hevel, kraantjes en ander klein brouwgerei.

Het middel wordt verdund met water en heeft maar een korte contacttijd nodig. Bij de juiste verdunning hoeft Star San niet te worden nagespoeld. Dat maakt het handig om vlak voor gebruik nog snel iets te ontsmetten.

Zelf gebruik ik voor dit soort momenten graag een sprayflacon. Daarmee kun je bijvoorbeeld een kraantje of ander klein onderdeel eenvoudig insprayen.

Chemipro OXI

Chemipro OXI is een middel op basis van actieve zuurstof en wordt vaak gebruikt voor het reinigen van licht vervuilde brouwmaterialen. Het is bijvoorbeeld handig voor vergistingsemmers, klein brouwgerei en bierflessen.

OXI kan na gebruik een witte waas achterlaten op het materiaal. Het is daarom belangrijk om het middel volgens de aanwijzingen van de fabrikant te gebruiken.

Perazijnzuur

Perazijnzuur is een krachtig ontsmettingsmiddel dat ook binnen de voedingsmiddelen- en drankenindustrie wordt gebruikt. Het kan daardoor ook worden ingezet voor het ontsmetten van brouwmaterialen.

Het is wel een middel waarbij je goed op de voorgeschreven concentratie en veiligheidsmaatregelen moet letten. Gebruik het daarom alleen volgens de instructies van de fabrikant en draag waar nodig beschermende handschoenen.

Voor de meeste hobbybrouwers zijn middelen zoals Star San waarschijnlijk eenvoudiger in gebruik, maar perazijnzuur is wel een mogelijkheid om brouwmaterialen te ontsmetten.

Hoe kun je bierflessen reinigen en ontsmetten?

Ook bij het bottelen van je bier begint een goede hygiëne met schone bierflessen. Zelf probeer ik een fles daarom direct na het leegdrinken goed om te spoelen. Resten die opdrogen zijn later namelijk een stuk lastiger te verwijderen.

Voordat ik ga bottelen controleer ik de flessen nogmaals. Zit er aanslag of ander zichtbaar vuil in een fles, dan moet dit eerst worden verwijderd. Daarna kan de fles worden gereinigd en uiteindelijk worden ontsmet.

Het belangrijkste is dat je deze twee stappen niet door elkaar haalt. Een fles die er schoon uitziet is namelijk niet automatisch ontsmet. Andersom heeft ontsmetten weinig zin wanneer er nog zichtbaar vuil of aanslag in de fles aanwezig is.

Krijg je een fles niet meer goed schoon of is deze beschadigd, dan kun je deze beter niet meer gebruiken. Er zijn genoeg lege bierflessen te vinden om het risico niet te hoeven nemen.

Kun je alcohol gebruiken om brouwspullen te ontsmetten?

Alcohol kan worden gebruikt als ontsmettingsmiddel. Voor het brouwen van bier zou ik het echter vooral zien als een mogelijkheid voor kleine oppervlakken en onderdelen.

Voor het ontsmetten van een complete vergistingsemmer, hevel of een grote hoeveelheid bierflessen zijn speciale ontsmettingsmiddelen voor brouwers meestal een stuk praktischer.

Gebruik je alcohol, let dan wel op de concentratie en gebruik het middel veilig. Meer alcohol betekent namelijk niet automatisch een betere ontsmetting.

Kun je brouwspullen schoonmaken met chloor?

Ook chloorhoudende middelen kunnen worden gebruikt voor het schoonmaken en ontsmetten van bepaalde brouwmaterialen. Sommige reinigingsmiddelen voor brouwers bevatten zelf actieve chloor.

Het nadeel is dat je bij chloor extra goed moet opletten met de dosering, het materiaal waarop je het gebruikt en het naspoelen. Niet ieder materiaal is hiervoor geschikt.

Meng chloorhoudende middelen bovendien nooit met zure reinigingsmiddelen. Hierbij kan gevaarlijk chloorgas ontstaan.

Gebruik een middel met chloor daarom altijd volgens de aanwijzingen van de fabrikant.

Het effect van schoonmaakmiddelen

Niet ieder schoonmaak- of ontsmettingsmiddel werkt op dezelfde manier. Sommige middelen zijn vooral bedoeld om vuil en aanslag te verwijderen, terwijl andere middelen juist worden gebruikt voor het ontsmetten van materialen.

Daarnaast verschillen de instructies rondom het naspoelen. Sommige reinigingsmiddelen moeten na gebruik goed worden afgespoeld, terwijl bepaalde ontsmettingsmiddelen juist bedoeld zijn om zonder naspoelen te gebruiken.

Volg daarom altijd de gebruiksaanwijzing van het middel dat je gebruikt. Zo voorkom je dat er resten achterblijven of dat je een materiaal gebruikt waarvoor het middel eigenlijk niet geschikt is.

Een aantal middelen bevat bovendien bijtende stoffen. Gebruik daarom waar nodig handschoenen en voorkom dat het middel in contact komt met je huid of ogen.